Jeśli chcesz dokładniej poznać temat ECMO, polecamy nasz kurs: tutaj

W klasycznym modelu leczenia opornego pozaszpitalnego nagłego zatrzymania krążenia pacjent jest resuscytowany na miejscu zdarzenia, a następnie – jeśli system przewiduje taką możliwość – transportowany podczas trwającej RKO do ośrodka zdolnego do rozpoczęcia ECPR.

Problem polega na tym, że czas działa przeciwko pacjentowi.

Każda kolejna minuta bez skutecznego krążenia oznacza dalsze niedokrwienie mózgu i innych narządów. Nawet bardzo dobrze prowadzona klasyczna RKO zapewnia jedynie część fizjologicznego przepływu krwi.

Dlatego coraz częściej pojawia się inne pytanie:

zamiast przewozić pacjenta z trwającym NZK do ECMO, czy można przewieźć ECMO do pacjenta?

Temu zagadnieniu poświęcony jest opublikowany 1 października 2026 r. przegląd:

Denizli F., Kınış Z., Hızaler E. „Prehospital extracorporeal cardiopulmonary resuscitation: global trends and the Turkish perspective”.

Journal of Emergency and Disaster Medicine. 2026;2:20.

DOI: 10.1007/s44467-026-00023-y.

Publikacja jest przeglądem przypadków i badań, a nie nowym randomizowanym badaniem klinicznym. Autorzy analizują jednak aktualne dane dotyczące ECPR, doświadczenia międzynarodowych programów przedszpitalnych i możliwości stworzenia systemu, w którym wyspecjalizowany zespół ECMO jest kierowany bezpośrednio do wybranego pacjenta z opornym NZK.

Czym właściwie jest ECPR?

ECPR – extracorporeal cardiopulmonary resuscitation – oznacza zastosowanie pozaustrojowego wspomagania krążenia za pomocą VA-ECMO podczas zatrzymania krążenia, kiedy standardowe działania resuscytacyjne nie doprowadzają do trwałego ROSC.

Krew pobierana jest z układu żylnego, przepływa przez oksygenator, a następnie zostaje ponownie wprowadzona do układu tętniczego.

W efekcie VA-ECMO może czasowo zastąpić niewydolne serce jako pompę oraz zapewnić utlenowanie krwi.

Nie leczy ono jednak pierwotnej przyczyny zatrzymania krążenia, daj czas na jej znalezienie i wyleczenie i/lub regenerację tkanek po niedotlenieniu.

ECMO kupuje czas.

Pozwala utrzymać perfuzję mózgu i innych narządów, podczas gdy zespół poszukuje i leczy przyczynę NZK, np.:

• ostre zamknięcie tętnicy wieńcowej,
• masywną zatorowość płucną,
• zaburzenia elektrolitowe,
• zatrucie,
• hipotermię,
• inne potencjalnie odwracalne przyczyny zatrzymania krążenia.

Dlaczego low-flow ma tak duże znaczenie?

Kluczowym pojęciem w dyskusji o ECPR jest low-flow time. To czas od rozpoczęcia RKO do uzyskania skutecznego przepływu – poprzez ROSC albo uruchomienie ECMO. W czasie klasycznej RKO przepływ krwi jest znacznie mniejszy niż podczas prawidłowej pracy serca. Autorzy przeglądu podkreślają, że wysokiej jakości uciskanie klatki piersiowej dostarcza tylko ograniczony rzut serca, podczas gdy ECPR może zapewnić znacznie większy przepływ do narządów. Dlatego w ECPR nie chodzi wyłącznie o odpowiedź na pytanie:

„Czy pacjent zostanie podłączony do ECMO?”

Znacznie ważniejsze może być:

„Po ilu minutach od NZK zostanie uruchomiony przepływ ECMO?”

Autorzy podkreślają, że wraz z każdą kolejną zwłoką maleje prawdopodobieństwo korzystnego wyniku neurologicznego.

Problem klasycznego modelu „load and go”

W klasycznym modelu potencjalny kandydat do ECPR musi zostać:

rozpoznany → zabezpieczony → przetransportowany podczas RKO → przekazany w szpitalu → zakwalifikowany → skaniulowany → podłączony do VA-ECMO.

Każdy z tych etapów wymaga czasu. Jeżeli od NZK do rozpoczęcia transportu mija 20–30 minut, transport trwa kolejne 15–20 minut, a przygotowanie i kaniulacja następne kilkanaście minut, low-flow może bardzo łatwo przekroczyć 60 minut. I właśnie tutaj pojawia się koncepcja przedszpitalnego ECPR. Zamiast:

pacjent → ECMO

można rozważyć:

ECMO → pacjent.

Jak wygląda przedszpitalne ECPR?

W takim systemie wyspecjalizowany zespół otrzymuje informację o pacjencie, który potencjalnie spełnia kryteria ECPR, i zostaje skierowany na miejsce zdarzenia.

Na miejscu trwa równolegle:

• wysokiej jakości RKO,
• defibrylacja,
• ALS,
• leczenie odwracalnych przyczyn,
• zabezpieczenie dróg oddechowych,
• kwalifikacja do ECPR,
• przygotowanie kaniulacji,
• uruchomienie VA-ECMO.

Po przywróceniu skutecznego przepływu pozaustrojowego pacjent może zostać przetransportowany do centrum ECPR/ECMO. W praktyce oznacza to zmianę całej filozofii postępowania. Nie transportujemy już pacjenta wyłącznie do procedury. Rozpoczynamy procedurę tam, gdzie znajduje się pacjent.

Jakie wyniki osiągano w programach przedszpitalnego ECPR?

Autorzy przeglądu wskazują, że w niektórych wyspecjalizowanych programach korzystne wyniki neurologiczne uzyskiwano u około 20–25% pacjentów leczonych za pomocą przedszpitalnego ECPR.

W przywoływanych badaniach:

• Leroux i wsp. nie stwierdzili istotnej różnicy w przeżyciu między ECPR przedszpitalnym i szpitalnym, ale low-flow był o około 30 minut krótszy w grupie przedszpitalnej,
• Bougouin i wsp. raportowali około 20% przeżycia do wypisu,
• Walter i wsp. uzyskali 24,6% przeżycia z dobrym wynikiem neurologicznym w grupie 69 pacjentów,
• Hutin i wsp. raportowali około 15% korzystnych wyników neurologicznych, mimo bardzo długiego średniego low-flow przekraczającego 110 minut.

Trzeba jednak bardzo ostrożnie interpretować te dane.

Nie są to dowody pozwalające stwierdzić, że „przedszpitalne ECPR daje 20–25% przeżycia”.

To wyniki uzyskane w wysoce wyspecjalizowanych programach, u starannie wyselekcjonowanych pacjentów, często w systemach posiadających ogromne doświadczenie z ECPR.

ARREST – badanie, które pokazało potencjał bardzo wczesnego ECPR

Jednym z najważniejszych badań w tej dziedzinie jest ARREST.

Do badania włączano pacjentów z:

• pozaszpitalnym NZK,
• opornym VF,
• brakiem ROSC po trzech defibrylacjach,
• stosunkowo krótkim przewidywanym czasem transportu.

Badanie porównywało strategię wczesnego ECMO z klasycznym ACLS. Wyniki były bardzo wyraźne. Przeżycie do wypisu wyniosło:

43% w grupie wczesnego ECPR

w porównaniu z:

7% w grupie standardowej resuscytacji.

ARREST było jednak niewielkim, jednoośrodkowym badaniem fazy 2, przeprowadzonym w bardzo doświadczonym systemie resuscytacyjnym. Nie można więc automatycznie przenosić jego wyników na każdy system ratownictwa.

DOI ARREST: 10.1016/S0140-6736(20)32338-2.

PRAGUE-OHCA – wynik mniej jednoznaczny

Inne wyniki przyniosło badanie PRAGUE-OHCA.

Porównano w nim:

standardową resuscytację

z

wczesnym transportem podczas trwającej RKO + ECPR + natychmiastową diagnostyką i leczeniem inwazyjnym.

Korzystne przeżycie neurologiczne po 180 dniach wystąpiło u:

31,5% pacjentów w grupie strategii inwazyjnej

oraz u:

22,0% w grupie standardowej.

Różnica nie osiągnęła pierwotnie założonej istotności statystycznej. Autorzy zaznaczyli jednak, że badanie mogło mieć niewystarczającą moc do wykrycia klinicznie istotnego efektu. Ważne jest również to, że strategia testowana w PRAGUE-OHCA nie była czystym porównaniem „ECMO vs brak ECMO”.

Był to cały pakiet:

transport podczas NZK + mechaniczna RKO + ECPR + wczesna diagnostyka inwazyjna + leczenie przyczynowe.

DOI: 10.1001/jama.2022.1025.

INCEPTION – ECPR nie wykazało przewagi

Jeszcze bardziej ostrożne wnioski przyniosło holenderskie badanie INCEPTION.

Do badania kwalifikowano pacjentów:

• w wieku 18–70 lat,
• po OHCA,
• z RKO prowadzoną przez świadków,
• z początkową arytmią komorową,
• bez ROSC po 15 minutach resuscytacji.

Po 30 dniach korzystny wynik neurologiczny uzyskano u:

20% w grupie ECPR

i

16% w grupie konwencjonalnej RKO.

Różnica nie była istotna statystycznie:

OR 1,4; 95% CI 0,5–3,5; p=0,52.

DOI: 10.1056/NEJMoa2204511.

Dlaczego trzy duże badania dały różne wyniki?

To jedno z najważniejszych pytań współczesnego ECPR. ARREST pokazało bardzo dużą korzyść. PRAGUE-OHCA sugerowało potencjalną korzyść, ale bez istotności statystycznej dla pierwotnego punktu końcowego. INCEPTION nie wykazało przewagi ECPR. Autorzy omawianego przeglądu wskazują jako jedno z możliwych wyjaśnień czas low-flow. Jeżeli pacjent jest idealnym kandydatem do ECPR, ale przepływ ECMO zostaje uruchomiony dopiero po 70–80 minutach niedostatecznej perfuzji, biologiczne korzyści z zastosowania ECMO mogą być znacznie mniejsze. Dlatego coraz bardziej prawdopodobne wydaje się, że ECPR nie jest procedurą, którą można analizować wyłącznie w kategorii:

ECMO – tak czy nie?

Trzeba analizować:

ECMO – komu, kiedy i w jakim systemie?

Czy 60 minut jest granicą?

Autorzy proponują jako cel organizacyjny rozpoczęcie skutecznego przepływu ECPR w ciągu około 60 minut od zatrzymania krążenia. To nie oznacza jednak:

„61 minut = ECPR nie ma sensu”.

Nie istnieje magiczna granica biologiczna oddzielająca pacjentów możliwych i niemożliwych do uratowania.

Na rokowanie wpływają m.in.:

• czas no-flow,
• jakość RKO,
• rytm początkowy,
• wiek,
• przyczyna NZK,
• temperatura ciała,
• współistniejące choroby,
• ETCO₂,
• odpowiedź na ALS,
• możliwość szybkiego leczenia przyczynowego.

Pacjent z natychmiast rozpoczętym wysokiej jakości RKO, opornym VF i odwracalną przyczyną może mieć zupełnie inne rokowanie po 60 minutach niż pacjent z długim no-flow i asystolią.

Dlatego 60 minut należy traktować jako bardzo ważny cel systemowy, a nie automatyczny próg zakończenia kwalifikacji.

Kto jest najlepszym kandydatem?

ECPR nie jest przeznaczone dla większości pacjentów z OHCA. Według danych przytaczanych w przeglądzie jedynie około 2–10% wszystkich pacjentów z pozaszpitalnym NZK może potencjalnie spełniać konserwatywne kryteria kwalifikacji.

Najbardziej typowy kandydat to pacjent:

z zatrzymaniem krążenia przy świadkach,

z natychmiast rozpoczętą RKO,

z krótkim no-flow,

z rytmem VF/pVT,

z opornym zatrzymaniem krążenia mimo prawidłowego ALS,

z potencjalnie odwracalną przyczyną,

bez zaawansowanej choroby terminalnej,

u którego istnieje możliwość szybkiego rozpoczęcia ECPR.

Szczególną uwagę autorzy zwracają na oporne VF/VT.

To właśnie w tej populacji najbardziej prawdopodobne jest istnienie odwracalnej przyczyny sercowej, np. ostrego zamknięcia tętnicy wieńcowej.

Jak robią to Francuzi?

Jednym z najlepiej znanych systemów jest model paryski. Mobilny zespół ECPR może funkcjonować całodobowo i docierać bezpośrednio na miejsce NZK. W skład zespołu mogą wchodzić m.in.:

• lekarz anestezjolog/intensywista lub lekarz medycyny ratunkowej,
• pielęgniarka anestezjologiczna,
• ratownik/paramedic.

Celem jest wykonanie kaniulacji i rozpoczęcie ECMO możliwie wcześnie, jeszcze w warunkach przedszpitalnych.

Holandia – wykorzystanie lotniczego zespołu ECPR

W Holandii przedszpitalne ECPR rozwijane jest również z wykorzystaniem zespołów śmigłowcowych.

Na miejsce OHCA mogą być jednocześnie kierowane:

• zespoły pogotowia,
• służby pierwszego reagowania,
• zespół lotniczy dysponujący możliwością ECPR.

Jeżeli pacjent spełnia kryteria, ECPR może zostać rozpoczęte w miejscu zdarzenia, a następnie pacjent jest transportowany do właściwego ośrodka.

Model niemiecki – ECPR team jedzie równolegle z ZRM

W Regensburgu rozwijano system, w którym do wybranych przypadków OHCA równocześnie kierowany jest:

standardowy zespół ratownictwa

oraz

wyspecjalizowany ECPR team.

Pierwszy zespół rozpoczyna standardowe ALS, natomiast zespół ECPR dokonuje kwalifikacji i – w odpowiednich przypadkach – rozpoczyna procedurę.

Taki model minimalizuje konieczność oczekiwania na decyzję podjętą dopiero po kilkudziesięciu minutach nieskutecznego ALS.

Hub-and-Spoke + Targeted Dispatch

To prawdopodobnie najciekawsza koncepcja organizacyjna przedstawiona w publikacji.

Autorzy proponują połączenie dwóch modeli.

Hub-and-Spoke

Hub to wysokospecjalistyczne centrum ECPR/ECMO.

Wokół niego funkcjonują:

Spokes – zespoły i placówki w określonym regionie.

Nie każdy szpital musi więc posiadać ECMO.

Najważniejsze jest stworzenie systemu, w którym:

• kandydat do ECPR zostaje wcześnie rozpoznany,
• centralny hub otrzymuje informację,
• odpowiedni zespół zostaje aktywowany,
• pacjent jest kierowany bezpośrednio do właściwej ścieżki leczenia.

Targeted Dispatch

Drugim elementem jest celowane dysponowanie zespołu ECPR.

Nie wysyłamy kosztownego zespołu ECMO do każdego NZK.

System identyfikuje przypadki o największym prawdopodobieństwie kwalifikacji.

Przykładowy ciąg mógłby wyglądać następująco:

OHCA przy świadkach → RKO rozpoczęte natychmiast → VF/pVT → brak ROSC po kolejnych defibrylacjach → spełnienie wstępnych kryteriów → aktywacja ECPR team.

Takie podejście może pozwolić rozpocząć przygotowanie do ECMO zanim stanie się oczywiste, że klasyczne ALS zawiodło.

To bardzo ważne.

Jeżeli decyzję o ECPR podejmujemy dopiero po 40 minutach nieskutecznej resuscytacji, często jest już za późno na osiągnięcie przepływu w optymalnym czasie.

ECPR nie może pogorszyć jakości klasycznej RKO

Autorzy bardzo wyraźnie podkreślają, że ECPR nie może być traktowane jako zamiennik klasycznej resuscytacji.

Przeciwnie.

Im bardziej zaawansowana technologia, tym bardziej system zależy od prawidłowo funkcjonujących podstaw łańcucha przeżycia:

wczesne rozpoznanie → szybkie wezwanie pomocy → natychmiastowa RKO → wczesna defibrylacja → wysokiej jakości ALS → dopiero potem ECPR.

Jeżeli pacjent ma 10–15 minut no-flow przed rozpoczęciem RKO, późniejsze zastosowanie najbardziej zaawansowanego ECMO może nie być w stanie odwrócić powstałego uszkodzenia neurologicznego.

Dlatego wdrażanie ECPR bez poprawy podstawowej jakości systemu ratownictwa może być błędną kolejnością priorytetów.

Kaniulacja w warunkach przedszpitalnych

Najczęściej rozważanym dostępem jest obwodowe VA-ECMO.

Kaniulacja może być wykonywana przez:

• technikę Seldingera,
• technikę semi-Seldingera,
• dostęp chirurgiczny.

Autorzy wskazują, że w warunkach przedszpitalnych najbardziej praktyczne są techniki przezskórne, często z wykorzystaniem ultrasonografii. To jednak jedna z największych barier wdrożenia.

Kaniulacja naczyń udowych podczas:

• trwających ucisków klatki piersiowej,
• ograniczonego miejsca,
• stresu,
• złych warunków oświetleniowych,
• często niesprzyjającego otoczenia,

jest procedurą wymagającą ogromnego doświadczenia.

Dlatego zespoły przedszpitalnego ECPR nie mogą być tworzone poprzez proste „dołożenie ECMO” do standardowej karetki.

Szkolenie zespołów

Przegląd wskazuje na konieczność wieloetapowego szkolenia obejmującego:

• ALS,
• ultrasonografię,
• kaniulację,
• przygotowanie obwodu ECMO,
• zarządzanie urządzeniem,
• leczenie powikłań,
• transport pacjenta na ECMO,
• symulacje pełnych scenariuszy ECPR.

Autorzy przywołują doświadczenia australijskie, gdzie szkolono zarówno lekarzy, jak i paramedyków w procedurach związanych z przedszpitalnym ECPR. To ważny wniosek również dla ratowników medycznych. W potencjalnym przyszłym systemie ECPR ich rola nie musi ograniczać się do prowadzenia ucisków podczas kaniulacji.

Mogą być istotną częścią całego zespołu odpowiedzialnego za:

• przygotowanie układu,
• monitorowanie,
• logistykę,
• transport,
• obsługę sprzętu,
• ALS.

Największe problemy przedszpitalnego ECPR

Entuzjazm wobec ECPR powinien być równoważony świadomością jego ograniczeń.

Koszty

Potrzebne są:

• mobilny system VA-ECMO,
• materiały jednorazowe,
• specjalistyczny transport,
• wysoko wykwalifikowany zespół,
• całodobowa gotowość,
• centrum przyjmujące.

Zespół może przez znaczną część czasu pozostawać w gotowości, a ostatecznie tylko niewielki odsetek pacjentów będzie kwalifikowany.

Kaniulacja

Powikłania mogą obejmować:

• krwawienie,
• uszkodzenie naczynia,
• niedokrwienie kończyny,
• nieprawidłowe położenie kaniuli,
• krwiak,
• zakażenie.

Logistyka

Trzeba skoordynować:

dyspozytornię → pierwszy ZRM → ECPR team → szpital docelowy → pracownię hemodynamiki/OIT.

Opóźnienie jednego elementu może niwelować korzyść wynikającą z całego systemu.

Selekcja

Zbyt szerokie kryteria powodują ogromne obciążenie systemu i zwiększają liczbę terapii daremnych.

Zbyt wąskie kryteria oznaczają pominięcie części pacjentów, którzy mogliby przeżyć.

Co to oznacza dla polskiego PRM?

Polska ma kilka cech, które teoretycznie umożliwiają stworzenie pilotażowych regionalnych programów ECPR:

• duże ośrodki ECMO,
• rozwinięte centra kardiologii interwencyjnej,
• system ZRM,
• Lotnicze Pogotowie Ratunkowe,
• możliwość centralnego dysponowania zasobów,
• ratowników medycznych pracujących samodzielnie na etapie przedszpitalnym.

Nie oznacza to jednak, że mobilne ECPR powinno zostać wprowadzone w całym kraju.

Znacznie bardziej realistyczny byłby pilotaż regionalny.

Przykładowo:

centrum ECMO = hub

plus

określony promień działania zespołu ECPR

plus

jednolite kryteria aktywacji przez dyspozytornię medyczną.

Dopiero taki program pozwoliłby odpowiedzieć na najważniejsze pytania:

• ilu pacjentów rzeczywiście spełnia kryteria?
• jaki jest czas dojazdu?
• jaki jest czas do kaniulacji?
• ile razy zespół jest aktywowany niepotrzebnie?
• jaki jest rzeczywisty low-flow?
• jakie jest przeżycie neurologiczne?
• jakie są koszty?

Czy ECPR team powinien być dysponowany od razu?

To być może najważniejszy problem organizacyjny.

Jeżeli ECPR team zostanie aktywowany dopiero po stwierdzeniu, że 30–40 minut ALS nie przyniosło ROSC, osiągnięcie przepływu przed 60. minutą może być niemożliwe. Z drugiej strony aktywowanie zespołu przy każdym VF spowodowałoby ogromną liczbę niepotrzebnych wyjazdów, ponieważ wielu pacjentów uzyskuje ROSC po standardowym ALS.

Dlatego rozwiązaniem może być warunkowa wczesna aktywacja.

Przykładowo:

NZK przy świadkach + natychmiastowa RKO + wiek w określonym przedziale + VF/pVT + brak ROSC po 3 defibrylacji → wstępna aktywacja ECPR team.

Jeżeli ROSC nastąpi w kolejnych minutach, wyjazd jest anulowany.

Jeżeli nie – zespół ECMO jest już w drodze.

To właśnie sens Targeted Dispatch.

ECPR zaczyna się przed przyjazdem zespołu ECMO

Największym błędem byłoby myślenie, że powodzenie ECPR zależy głównie od specjalistów wykonujących kaniulację.

W rzeczywistości wynik zaczyna się znacznie wcześniej.

Jeżeli pierwszy ZRM:

• szybko rozpoznaje kandydata,
• prowadzi wysokiej jakości RKO,
• minimalizuje przerwy,
• wykonuje szybką defibrylację,
• kontroluje ETCO₂,
• zabezpiecza drogi oddechowe,
• identyfikuje odwracalne przyczyny,
• przekazuje dokładny czas NZK i rozpoczęcia CPR,

to tworzy warunki, w których późniejsze ECPR ma szansę zadziałać.

Dlatego w potencjalnym systemie ECPR ratownik medyczny jest częścią procedury od pierwszej minuty, nawet jeżeli nie wykonuje kaniulacji.

Czy powinniśmy już dziś wdrażać przedszpitalne ECPR?

Na podstawie obecnych dowodów nie można powiedzieć, że przedszpitalne ECPR powinno stać się standardem dla wszystkich systemów ratownictwa.

Dowody nadal są ograniczone.

Mamy:

• pozytywne wyniki małego badania ARREST,
• niejednoznaczne PRAGUE-OHCA,
• negatywne pod względem przewagi ECPR badanie INCEPTION,
• doświadczenia wyspecjalizowanych programów obserwacyjnych.

To nie jest jeszcze poziom dowodów pozwalający na masowe wdrażanie. Jednocześnie kierunek rozwoju wydaje się bardzo interesujący. Być może kolejnym etapem rozwoju ECPR nie będzie budowanie coraz większej liczby centrów ECMO.

Być może będzie nim skracanie odległości pomiędzy ECMO a pacjentem.

Najważniejszy wniosek

Pytanie dotyczące ECPR powoli się zmienia.

Jeszcze niedawno brzmiało:

„Czy ECMO może pomóc podczas opornego NZK?”

Dziś coraz częściej brzmi:

„Jak dostarczyć skuteczny przepływ ECMO odpowiedniemu pacjentowi wystarczająco wcześnie?”

Najbardziej obiecujący model może opierać się na:

wczesnej identyfikacji kandydata → Targeted Dispatch → mobilnym ECPR team → wysokiej jakości RKO → kaniulacji przed nadmiernym wydłużeniem low-flow → szybkim leczeniu przyczyny NZK.

Nie chodzi więc o to, aby ECMO było dostępne dla każdego pacjenta z zatrzymaniem krążenia.

Chodzi o to, aby dla tych 2–10% pacjentów, którzy rzeczywiście mogą być kandydatami do ECPR, było dostępne w odpowiednim czasie.

I właśnie dlatego koncepcja przedszpitalnego ECPR jest tak interesująca. W leczeniu opornego zatrzymania krążenia być może nie wystarczy już dowieźć pacjenta do najbardziej zaawansowanej technologii.

Być może trzeba będzie dowieźć najbardziej zaawansowaną technologię do pacjenta.

Piśmiennictwo

1. Denizli F., Kınış Z., Hızaler E. Prehospital extracorporeal cardiopulmonary resuscitation: global trends and the Turkish perspective. Journal of Emergency and Disaster Medicine. 2026;2:20. DOI: 10.1007/s44467-026-00023-y.
2. Yannopoulos D., Bartos J., Raveendran G. i wsp. Advanced reperfusion strategies for patients with out-of-hospital cardiac arrest and refractory ventricular fibrillation (ARREST): a phase 2, single centre, open-label, randomised controlled trial. Lancet. 2020;396(10265):1807–1816. DOI: 10.1016/S0140-6736(20)32338-2.
3. Belohlavek J., Smalcova J., Rob D. i wsp. Effect of Intra-arrest Transport, Extracorporeal Cardiopulmonary Resuscitation, and Immediate Invasive Assessment and Treatment on Functional Neurologic Outcome in Refractory Out-of-Hospital Cardiac Arrest: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2022;327(8):737–747. DOI: 10.1001/jama.2022.1025.
4. Suverein M.M., Delnoij T.S.R., Lorusso R. i wsp. Early Extracorporeal CPR for Refractory Out-of-Hospital Cardiac Arrest. N Engl J Med. 2023;388:299–309. DOI: 10.1056/NEJMoa2204511.